ZUID-AFRIKA
WAARNEMING VERKIEZINGEN
26-27-28 APRIL 1994
I. De
opdracht
VU-senator Jan Loones werd, als fractievoorzitter in de Senaat, uitgenodigd door de vereniging "European Parlementarians for Southern-Africa" om de historische verkiezingen van 26,27 en 28 april in Zuid-Afrika bij te wonen als "International Election Observer".
Senator Loones verbleef in Zuid-Afrika van 22 april tot 1 mei 1994, samen met
3000 andere internationale waarnemers, en allen behorend tot de "Independent Electoral Commission" (IEC). Hun werkprogramma omvatte de waarneming van het hele verkiezingsgebeuren, gaande van meetings van de politieke partijen, over de materiele voorbereiding van de kiesverrichtingen, de verkiezingen zelf, de verslaggevingen, enz…
Eindbedoeling was uiteraard duiding te geven over de regelmatigheid van deze historische verkiezingen, waar voor het eerst ook de kleurlingen en de zwarten mochten aan deelnemen.
In een land dat vijf keer zo groot is als Groot-Brittannie, en waar 42 miljoen mensen wonen, was dit een immense opdracht. De omvang van de internationale waarneming van die verkiezingen weerspiegelt het belang ervan: de hele wereld leeft gespannen mee met de situatie in Zuid-Afrika.
II. De indrukken
a) algemene indrukken
Waarnemer-senator Jan Loones meldt dat de verkiezingsmissie op hem een onvergetelijjke indruk heeft gemaakt.
Het ganse land leefde op een haast lijfelijk voelbare spanning: alles draaide rond de elections; daarna zal niets meer zijn zoals voorheen. De meest waanzinnige verwachtingen leven naast de even waanzinnige angstbeelden.
Nooit kon zo intens het gewicht van de democratie worden aangevoeld : de stemmer beslist en iedereen is daarbij volkomen gelijk: wit, zwart of anders gekleurd; slim of dom, intellectueel of analfabeet; rijk of arm. Niets was belangrijker dan het politieke bewustzijn en vooral: stemmen.
Wat een contrast met de situatie bij ons in Vlaanderen!
b) bijzondere indrukken: detailindrukken
"Naast de officiele IEC-meetings en briefings, deed ik al het mogelijke om door te dringen tot het hele maatschappelijke verkiezingsgebeuren.
Ik voerde gesprekken met zoveel mogelijk mensen ter plaatse, bv. ook met
Joost Tryhou, de vroegere Diksmuidse schepen en collega-advocaat, die hier sinds tien jaar leeft en werkt met zijn gezin.
Gedurende het inleidend verblijf in Johannesburg bezocht ik de zwarte township Soweto, aanvankelijjk gebouwd voor 1,5 miljoen zwarten, doch thans bewoond door, naar verluidt, zelfs 8 miljoen, samenlevend in "luciferdoosjes" (matchboxen", "plakkers").
En ik kon, met de persploegen, de grote meeting ("rally") van het ANC bijwonen, waar Nelson Mandela voor een ziedende menigte van 70.000 aanhangers in het immense FNB-stadion reeds werd begroet als de toekomstige president.
De echte verkiezingswaarneming, over de drie dagen van de verkiezingen
(26, 27 en 28 april 1994) vonden voor mij plaats in Graaff-Reinet, gelegen in Karoo (provincie Oostkaap - 150 km boven Port Elisabeth; 800 km onder Johannesburg).
In die dagen trok ik op met een Engels Afrika-deskundige (Steve Kibble, een ANC-supporter) en een blanke plaatselijke gids.
De historische stad Graaff-Reinet telt ongeveer 45.000 inwoners (6.000 blanken/6.000 zwarten/de rest kleurlingen). Naast het blanke stadsgedeelte, zwarte en kleurlingen-townships, trekt de stad zich uit over een breed farmersgebied, zo groot als bij ons een provincie (125 x 80 km).
Wij behandelden, samen met nog een andere ploeg actief in hetzelfde gebied, de twaalf vaste en de twee mobiele stembureau's.
Haast permanent was onze bijstand nodig als getuige bij de stembeurt van ongeletterden, gebrekkigen, enz…
Dikwijls speelden we een verzoenende rol bij dreigende conflicten.
Ons meest merkwaardig success boekten wij door het wegsturen van een legereenheid die zijn stem wilde uitbrengen in een zeer lange rij wachtende "disabled"-stemmers op de eerste dag van de verkiezingen: we gaven hen de raad hun stem uit te brengen in een ander, veel kalmer stembureau, en leken daarmee - op ons eentje - gans het, tot de tanden bewapende, Zuid-Afrikaanse leger te hebben verslagen, tot grote vreugde van de lange rij wachtenden.
Gedurende de stemverrichtingen waren er interessante contacten met de verantwoordelijken in de stembureau's; met de partijvertegenwoordigers; tenslotte met de stemmende mens zelf.
Ik leerde al vlug de speciale Afrikaanse handdrukken, om door de inlanders in vertrouwen te worden genomen.
Onvergetelijk voor mij is bijvoorbeeld mijn gesprek met die simpele landbouwwerker en zijn grote familie, op een mobiel stemstation, ver van de bewoonde wereld, bij een prachtige boerderij "Groenvallei".
Het bleek dat die kleurlingen daar enkel "Afrikaans" (ongeveer ons Westvlaams) spraken, en oer-Vlaamse namen droegen: hijzelf Piet, zijn vrouw Anna en hun kleinste (zogende) meisje "Mietje" !! Stomverbaasd waren ze dat ik, een blanke uit Europa, hun "eie taal" begreep en sprak."
III. Wat nu?
Deze historische verkiezingen hebben de meest waanzinnige verwachtingen gewekt ("na 28 april zijn alle problemen opgelost"; het verhaal van de huizen die men zomaar van eigenaar zou kunnen doen veranderen; het verhaal van de rondgedeelde autosleutels, waarbij men nog enkel de passende auto zou moeten vinden …).
Anderzijds leven de even waanzinnige angstbeelden ("na 28 april start de burgeroorlog en stopt de voorziening van voedsel, elektriciteit, water, …").
Verscheidene blanken waarschuwden onverholen voor een burgeroorlog vanaf het ogenblik dat het beleid zou gaan naar een vorm van nationalisering, afnemen van eigendommen, enz…
Veel zal dus afhangen van de verantwoordelijkheidszin van de politieke partijen, in de eerste plaats het ANC, en van de bestuursbekwaamheid van de politieke leiders, ook op plaatselijk vlak.
Die bekwaamheid tot besturen zal zich moeten uiten op verschillende domeinen, in het bijzonder:
Links :
