Senator Jan Loones als verkiezingswaarnemer: een verslag

I. Algemeen: Mozambique, een onwaarschijnlijk verhaal

Het Mozambikaans verhaal is ongeloogflijk.

Het is het verhaal van een Afrikaans mislukt marxistisch-leninistisch experiment. 

Het is het verhaal van een verschrikkelijke burgeroorlog, die duurt sinds zestien jaar (eigenlijk zelfs dertig), en die het sociaal en maatschappelijk leven volledig heft ontredderd. 

Het is ook het verhaal van het internationale politieke spel, waar de wapenindustrie zich zo wellustig op ent.

De Frelimo-Renamo-oorlog is er geen geweest van legers.

Het is een oorlog geweest van benden, waarbij men, na het horen van allerlei getuigenissen, ook niet meer zo goed weet of eigenlijk enkel het Renamo de "bandidos" waren: als de ene kwam plunderen en het vee had weggestolen, dan kwam 's anderendaags de wederpartij op dezelfde plaats nog eens plunderen omdat men het vee had meegegeven.

Beiden recruteerden hun "soldaten" zeer jong (11 a 12 jaar), waarbij kinderen uit hun gezinnen werden weggeroofd om ze dan zelf de uitmoording van hun eigen gezinnen te laten bijwonen. De verhalen waarbij de jongens dan zelf hun vader vermoordden worden bevestigd.
Het resultaat is een maatschappij waarbij de structuren totaal zijn afgebroken en er geen enkele moraal meer overblijft.

In dat klimaat is, in een grote UNO-operatie (UNOMOZ), het vredesproces opgestart sinds '90, met een nieuw steunpunt in de voorbije verkiezingen van eind oktober 1994.

II. Senator Jan Loones als "Observator In ternacional"

Tegen een dergelijke politieke en sociale achtergrond kan een opdracht tot verkiezingswaarneming (binnen de AWEPA-delegatie) uiteraard niet anders dan veel breder zijn dan een louter technische onderneming.

Technisch bestond de taak erin om, binnen een bepaald gebied, de regelmatigheid der verkiezingsverrichtingen na te gaan, met de bedoeling via de rapportering van de enkele duizenden internationale waarnemers een conclusie te trekken naar het "free and fair" (vrij en eerlijk) karakter van deze verkiezingen.

Daartoe waren er, in de regio van de waarnemingen, de contacten met het plaatselijk verkiezingscomite; de partijen (17 in totaal); de aanwezigheid bij het tellen van de stemmen; de onmiddellijke rapportering (voor ons via Beira en Dondo naar Chimoio en Maputo).

Buiten de technische opdracht was het uiteraard veel boeiender bij de officielen, bij de vertegenwoordigers van de politieke partijen, en bij de bevolking, een poging te doen om na te gaan wat hun hoop en verwachtingen waren; welke oplossing zij zien voor de toekomst; hoe leeft het volk en hoe zal het overleven?

Jan Loones werd gezonden naar een Renamo-gebied, met name de nederzetting Savane (district Dondo, provincie Sofala, op 60 km van Beira).
Binnen het district vielen 22 dorpen en gehuchten, die nagenoeg alle werden massaal bezocht. In het betreffende "team-331" was nog een parlememtslid uit Zambia opgenomen (Simon Mwile) met de plaatselijke "driver" Azarias.

De verkiezingen in de betreffende Renamo-regio werden massaal bijgewoond. De taferelen van honderden meters lange wachtende files, gedurende uren, waren legio. Het Renamo-dorp Savane was wel zeer merkwaardig daarbij. De vijftienhonderd kiezers gaven de indruk ofwel allemaal kreupel te zijn (meer dan 200 jonge teruggekeerde soldaten op krukken), ofwel vrouwen in verwachting, liefst nog met een ander kind op de rug.

De Sofala-provincie, met de havenstad Beira als groot centrum, lijkt, als voornaam Remamo-gebied, vooral geergerd door de frustratie tegenover het zuiden van het land, dat voornamelijk Frelimo is, met als groot centrum de hoofdstad Maputo.
Uit contacten met de jonge Romano-leiders (voornamelijk een ervan, Domingos Sande) blijkt dat de ideologische links-rechts verhoudingen voorbijgestreefd zijn. In de plaats daaarvan is er een strijd tussen regio's gekomen, naar investeringen en gelijke behandeling.

III. Gevaarlijke opdracht?

De internationale verkiezingswaarnemers werd vooral op het hart gedrukt zeer voorzichtig te zijn. Hun veiligheid kon niet worden gegarandeerd, vooral omwille van de enorme hoeveelheid achterblijvende wapens en nog niet verwijderde landmijnen.
Daarnaast schuilt in Mozambique, als typisch Afrikaans land, steeds het gevaar voor ziektes: malaria, dyfterie.

Jan Loones zelf verbleef in een "sensitive area", met name volop in het guerillagebied Renamo. De slaapplaats zelf lag middenin de "bush", in een nederzettingskamp van Reddbarna (save the children). Daar bleek dan hoe hygienisch gezond het uiterst primitief leven is. Zondere elektriciteit, lopend water of gas, maar met olielampem, de eeuwige houtvuren, de open toiletten, de aandragende zwarte boy met water voor de "douche" van bij het opstaan …

En dan toch tweemaal echte schrik: een keer toen uit het rieten dak van de slaaphut een grote rat (in een rattengevecht, altijd ritselend in die rieten dakbedekking), pardoes naar beneden viel in een luid rattengekrijs, vlak naast het mosquitonet en het bed. En een andere maal toen, in de pikdonkere nacht voor de verkiezingen, gedurende een half uur vanuit diverse zijden fascinerend en steeds luider tamtamgeluid en nachtelijk dreigend gezang weerklonken, wat dan 's anderendaags bleek een "ceremonia" te zijn (ritueel voor uitdrijving van een of andere kwade geest bij een zieke).

Overigens was het gemak, daar midden in de bush, dat er geen spiegels zijn: zo ziet men op de duur enkel aan de reacties van de andere zwarten dat men zelf niet zwart is.

IV. Verkiezingsressultaten en verwachtingen

Zoals overigens door iedereen verwcht, ziet het er naar uit dat de huidsige president CHISSANO, met zijn Frelimo-partij de bovenhand halt.
Renamo, met presidentskandidaat DHLAKAMA, haalt nochtans een zeer goed resultaat, met wellicht zelfs een overwicht in de Sofala-prpovincie en in Beira.

De hoop bestaat erin dat er niet een meerderheidsregering zal ontstaan, doch dat integendeel ook Renamo, of de geode krachten daaruit, in een sort eenheidsregering zullen worden opgenomen (zie de Zuid-Afrikaanse overgangssituatie) om niet te vervallen in een Angolese situatie.

Ook in dat schema blijft er de moeilijkheid van de legers: op dit ogenblik zijn er meer officieren dan soldaten, en er zijn vooral nog veel wapens in het land. Hoge officieren zullen zichzelf zonder twijfel een positie willen toemeten, met mogelijke instabiliteit voor gevolg.

Hoe dan ook zal UNOMOZ, dat tonnen geld in de verkiezingsoperatie heeft gestopt, binnenkort zijn inspannignen zal moeten beeindigen, waarbij slechts kan gehoopt worden op stabiliteit daarna.

Ten aanzien van de bvevolking in zijn geheel hebben de verkiezingren in ieder geval het nut gehad aan te tonen dat er "iets is gebeurd". Iedereen in dat grote land, waarvan grote delen voor normale communicatie onbereikbaar zijn, is betrokken geweest bij die verkiezingen en weet dus dat een nieuw tijdperk kan aangebroken zijn.

Dit moet normal de mensen sensibiliseren voor verandering na de jarenlange periode van oorlog. Zo moet de mensen worden ingegeven dat het weer zin heft om op langere termijn te denken, een huis te bouwen, een huis te bouwen, om dat huis te onderhouden, om te investeren.
Ditzelfde resultaat zou niet bereikt zijn als de Verenigde Naties het geld voor de verkiezingen (en bijvoorbeeld de 100.000 dollar die aan elk der zeventien partijen werd geven) onmiddellijk hadden geinvesteerd in infrastructuur en projecthulp.

Een andere bedenking is die van "een federalist": het is onhoudbaar om een ganse regio uit het beleid te weren. Het verkiezingssysteem (met een globale drempel van 5%, en de toepassing van ons berucht systeem Dhondt bij de verdeling van de mandaten) heeft reeds alle minderheden uitgesloten. 
Een land kan het zich niet permitteren om een regionale meerderheid uit te sluiten! Renamo, met alle bedenkingen die men daarbij kan hebben, moet bij het beleid worden betrokken, wil dit land enige kans op slagen hebben.
De gedachten moeten daarbij vooral gaan naar de jonge krachten binnen dit Renamo (denk aan Domingos en zijn vraag om bruine lederen schoenen).

Jan Loones 
              Savane-Oostduinkerke
              3 november 1994

Zoeken: