De verkiezingen waarnemen in Algerije : zij die het hebben afgeraden, hadden ongelijk.
Ik heb er wel degelijk van geleerd, en ogen opengetrokken.
Al was daardoor dan wel wat weerwerk nodig, vooral tegen de overdreven strenge veiligheidsmaatregelen.

Algerije was waarlijk, nog meer dan anders, een militaire staat, en niet enkel voor ons.
De Belgische ambassadeur vertelde ons gedurende zijn twee jaar mandaat zo goed als nooit zonder zijn gepantserde Mercedes jeep en bijkomende politiebewaking buiten te zijn geweest.
Wijzelf moesten er niet aan denken op ons eentje in Algiers rond te lopen.

Het centraal hotel (El Aurassi) waar alle observatoren (een 200-tal werkend onder coördinatie van UNO, Arabische Liga en Unie Afrikaanse eenheid) en persmensen waren gevestigd, was totaal afgesloten, zowel naar binnen als naar buiten : een gouden kooi.
Ik vroeg onmiddelijk na aankomst mijn "transfer", in dat geval naar de Wilaya van Tipasa, de zeeprovincie een honderdtal kilometer ten westen van de hoofdstad. Wat een geluk !
In een driekoppige ploeg (naast ikzelf, een Arabier van Egypte en een zwarte Afrikaan van Malawi) bouwden we een inzicht op over de politieke toestand en beleefden we zowel interessante als werkzame kiesdagen.

Politieke toestand

Algerije wil vrede, en de overheden zien in de democratie een middel daartoe.
Na de anulatie der vorige verkiezingen in 1991, met de dreigende FIS overspoeling, werd er gewerkt in fasen.
Bij verkiezingen van 1995 werd generaal Zéroual tot president verkozen. De huidige verkiezingen van 5/6/97 moesten hem een parlement geven. Daarna komen er gemeenteverkiezingen.

Een nieuwe grondwet, bevestigd bij een referendum, heeft het land herschikt naar een republikeinse democratie, waarin de president over bijzonder veel macht beschikt, en met een strikte scheiding tussen politiek en godsdienst. Dit leidde bijvoorbeeld tot de uitsluiting uit de verkieingen van de radicaal geachte islamitische strekkingen, uiteraard het FIS voorop.
Het kiessysteem is proportioneel, met provinciale lijsten, arrondissementeel geordend.

Rondom de president werd een nieuwe partij gesticht (RND) los van de vermolmde oude eenheidspartij (FLN) die nochtans verder blijft bestaan.
De gematigde oppositie wordt vertegenwoordigd door de islamitische MSP, ex Hamas van de charismatische cheikh Nahnah; en door de RCD van Saïd Saadi.
De radicale oppositie zit bij de islam-socialistische FFS en enkele kleinere partijen, waaronder bijvoorbeeld PT, Parti des Travailleurs van de alweer charismatische en vrouwelijke voorzitter Louisa Hanoun.
Het allesoverheersend kiesthema is de aanpak van het terrorisme dat het land in de wurggreep houdt : eerst vrede en stabiliteit; de rest volgt automatisch, zo wordt geredeneerd.
De politieke partijen onderscheiden zich vooral in een verschillende strategie van de strijd tegen het terrorisme : het pure machtswapen van de uitroeiing met geweld ("met wie zouden ze moeten spreken") (RND - FLN), over de openheid voor dialoog (MSP), naar het vragen van begrip want : "de overheid heeft erom gevraagd" (FFS).

Verslag van de waarnemers

Overeenkomstig de onderrichtingen wordt er door de individuele waarnemers geen afzonderlijk verslag opgesteld. Ik verwijs dus naar het algemeen verslag, op te stellen door de VN, onder het voorzitterschap van de heer Fransisco Cobos.

Uiteraard komt het aan de totale missie toe een oordeel te vellen over de vraag of de verkiezingen "free en fair" verlopen zijn.
Ongetwijfeld zijn er terechte punten van kritiek.
Allicht zal de toegang tot de media ongelijk geweest zijn, en zal er beïnvloeding op het electoraat geweest zijn door de regerende machtspartijen, in dit geval RND.
Ongetwijfeld is ook de kritiek terecht dat op de kiesbulletins zelf het onderscheid tussen de diverse partijen soms moeilijk te merken is, in het bijzonder voor de toch grote groep analfabeten onder de Algerijnse bevolking : de partijen werden in het bijzonder onderscheiden door een verschillend arabisch letterteken, waarbij de kiesbulletins geen logo van de partij vermelden, noch het hoofd van de partijleiders, zoals dit wel gebeurt in andere landen. (Ter illustratie : kopij van de stembiljetten FFS en MN, met in ieder geval voor mij totaal onduidelijk verschil in arabisch letterteken.)
Anderzijds staat wel vast dat de organisatie van de kiesverrichtingen zonder meer voorbeeldig te noemen was. In de zeer vele kieslokalen die wij bezochten waren er geen onregelmatigheden, terwijl er ook geen echte klachten waren van de overal aanwezige partijgetuigen.

Verkiezingen voor de islamvrouw : een welgekomen uitstap.

Wel zeer typisch voor deze Algerijnse verkiezingen is de gescheiden organisatie man / vrouw.
De vrouwen stemmen in aparte kiesburelen, waar ook de kiesbureaus zijn samen-gesteld uit vrouwen, met hier en daar een occasionele man-spelbreker.
Die vrouwelijke kiesburelen zijn van een onvoorstelbare levendigheid : er wordt gepraat en gelachen, en er is duidelijk meer aan de hand dan alleen maar stemmen.De moslimvrouw maakt er haar uitstap van.
Bezoek van een nieuwsgierige en praatgraage internationale observator wordt op enthousiasme onthaald. En vragen over zowel de kiesverrichtingen als over hun beroep, de reden van hun politiek engagement enz. worden op de meest open wijze en bovendien zeer verstandig beantwoord. Het lijkt er bijna op dat de vrouwen hun geïsoleerde en teruggetrokken positie buiten de stemlokalen vrijwillig kiezen, om te worden gerust gelaten. Alleszins geen ja-buigertjes voor hun moslimmannen !
Overigens leerde ik ook vlug dat je een moslimvrouw beter geen hand geeft, doch liever de typische lichte buiggroet brengt, de hand op het hart. Daar is overigens een zeer goede reden voor : eens te vertellen onder vier ogen.

De kiesuitslag

De partij van president Zéroual RND behaalde 155 van de 380 zetels. Tweede in de uitslag is MSP van cheikh Nahnah, met 69 zetels.
De oude eenheidspartij FLN bekomt nog 64 zetels. Daardoor is een coalitie RND-FLN mogelijk en waarschijnlijk. De iets radicalere Islamitische partij MN behaalt 34 zetels. FFS en RCD behalen elk 19 zetels.
De opkomst was met 65,5 % wel 10 % lager dan bij de vorige presidentsverkiezingen. Onduidelijk is hoeveel van de 35 % kiezers die niet kwamen opdagen ( er is geen stemrecht) dit deden omdat ze dat opgeroepen waren door het FIS.

Bedenkingen

Het lijkt erop dat president Zéroual geslaagd is in zijn opzet : de aanloop naar een sterk centraal geleide en democratische staat, waar de oppositie zich kan uiten door parlementaire discussie. Hopend op uitroeiing van het terrorisme, waarna de economische opbouw kan beginnen.
Bij de bevolking was ook in Algerije dat zo typisch enthousiasme merkbaar voor een operatie waarvan men veel verwacht. In dit geval democratie als strijdmiddel tegen terrorisme.
Algerije beschikt alleszins over een schat aan troeven : een petroleumrijke ondergrond, prachtig land dat horden toeristen moet kunnen aantrekken naar bijvoorbeeld die wondermooie plaatsen in de wilaya (= provincie) van Tipasa, zoals de stad Tipasa zelf, Cherchell, Hadjoud (reeds bejubeld door Camus).
Je vindt er een onevenaarbaar archeologisch erfgoed, Romeinse sites en weelderige monumenten. Zo is er de moskee in Chercell daterend uit de Andalousische tijd (15° eeuw), met zijn 99 pilaren voor de verschillende deugden van God, en zijn onevenaarbare akoestiek; de Fransen hadden er gedurende de koloniale periode een hospitaal van gemaakt; zoals ze op de minaretten van andere moskeeën eenvoudigweg een kruis plaatsten ...
De graad van hoge beschaving van het land en de inwoners hebben mij, eens te meer, verrast : wat bescheidenheid zou het Westen sieren in zijn benadering van de rijke Arabische cultuur.

De verscheidenheid in leefstijlen en grote verdraagzaamheid staan lijnrecht tegenover de huidige fundamentalistische excessen, die daarom des te rampzaliger zijn voor dit land, en voor de beeldvorming die men erover krijgt vanuit het buitenland.
Mijn blik op Algerije is alvast gewijzigd, en meteen ook mijn blik op de groep Algerijnse en Islam migranten die in ons land wonen. Er is stof tot nadenken. En ook dat was één van de bedoelingen van deze trip.
Of : "l’ Algerien, c’est mon ami".

      Jan Loones,
Volksunie Fraktievoorzitter Senaat

Algiers, Tipasa, Oostduinkerke, 9 juni 1997